Developed by JoomVision.com

swietokrzyskie.org.pl - serwis dla turystów swietokrzyskie.org.pl - serwis dla turystów

swietokrzyskie.org.pl - serwis dla turystów swietokrzyskie.org.pl - serwis dla turystów

swietokrzyskie.org.pl - serwis dla turystów swietokrzyskie.org.pl - serwis dla turystów

swietokrzyskie.org.pl - serwis dla turystów swietokrzyskie.org.pl - serwis dla turystów

swietokrzyskie.org.pl - serwis dla turystów swietokrzyskie.org.pl - serwis dla turystów

swietokrzyskie.org.pl - serwis dla turystów swietokrzyskie.org.pl - serwis dla turystów

swietokrzyskie.org.pl - serwis dla turystów swietokrzyskie.org.pl - serwis dla turystów

swietokrzyskie.org.pl - serwis dla turystów swietokrzyskie.org.pl - serwis dla turystów

swietokrzyskie.org.pl - serwis dla turystów swietokrzyskie.org.pl - serwis dla turystów

swietokrzyskie.org.pl - serwis dla turystów swietokrzyskie.org.pl - serwis dla turystów

swietokrzyskie.org.pl - serwis dla turystów swietokrzyskie.org.pl - serwis dla turystów

swietokrzyskie.org.pl - serwis dla turystów swietokrzyskie.org.pl - serwis dla turystów

swietokrzyskie.org.pl - serwis dla turystów swietokrzyskie.org.pl - serwis dla turystów

swietokrzyskie.org.pl - serwis dla turystów swietokrzyskie.org.pl - serwis dla turystów

swietokrzyskie.org.pl - serwis dla turystów swietokrzyskie.org.pl - serwis dla turystów

swietokrzyskie.org.pl - serwis dla turystów swietokrzyskie.org.pl - serwis dla turystów
Warto zobaczyć Zabytki Zakład wielkopiecowy w Bobrzy

Zakład wielkopiecowy w Bobrzy

Mur oporowy w BobrzyWieś Bobrza znajduje się w gminie Miedziana Góra, niewiele ponad 10 km na północny-zachód od granic Kielc przy drodze krajowej nr 74 Kielce – Piotrków Trybunalski. Nazwę zawdzięcza rzece, nad którą jest położona, a ta z kolei swoją nazwę wzięła od żyjących w niej bobrów. Pierwsze pisemne wzmianki o Bobrzy pochodzą z 3 lutego 1390 roku. Jan Długosz w Księdze uposażeń opisał Bobrzę jako wieś należącą do parafii Kielce. Od roku 1603 w Bobrzy funkcjonował browar i karczma.

W 1598 r. Jan Hieronim Caccia założył w Bobrzy – za zgodą biskupa Jerzego Radziwiłła – kuźnicę. Około roku 1610 Jan Caccia zmarł i do Krakowa przybyli z Bergamo we Włoszech, jednego z najprężniej działającego wówczas ośrodka metalurgicznego Europy, jego synowie – Wawrzyniec i Jan Andrzej. Dostali oni od ówczesnego biskupa krakowskiego Piotra Tylickiego przywilej na budowę w Bobrzy wielkiego pieca – pierwszego w Polsce – oraz kilku fryszerek w okolicznych wsiach. Przedsięwzięcie to zyskało również akceptację króla Zygmunta III Wazy. Prace postępowały bardzo szybko i już w 1612 roku wielki piec został ukończony, a Cacciowie podarowali Królowi wykonane w swojej manufakturze pałasze, szyszaki, pancerz oraz armatę – bombarde. Król nadał hutnikom prawo do wznoszenia na ziemiach polskich i litewskich wielkich pieców na 15 lat oraz zwolnił ich z cła na 20 lat. Od 1625 roku Cacciowie mieli prawo wydobywać rudy miedzi i ołowiu w starostwie chęcińskim, a w 1616 roku zakupili Humer, kuźnice Światełko i Suchyniówek, wybudowali Ślofarnię, gdzie gładzono lufy i obtaczano pociski. W 1627 roku zakład w Bobrzy przeszedł w ręce Jakuba Gianotti, Bernarda Serwalli i Jana Gibboni. W 1636 roku ten ostatni nabył również kuźnicę w Samsonowie i Humrze oraz wsie: Bobrzę, Światełko, Kołomań, Suchyniówek, Ślofarnię i Szypówkę, odlewnie dział Cacciów oraz wójtostwo Kołomań. W roku 1641, za zgodą biskupa Zadzika, w Samsonowie postawił kolejny wielki piec, a w Kostomłotach i Niewachlowie huty do wytopu ołowiu. Oprócz tego wybudował kuźnicę w Ćmińsku i Rurarnię koło Samsonowa oraz dzierżawił kuźnicę w Szałasie i Kaniowie i hutę szkła Łuków koło Kołomani. W swoich zakładach wytwarzał on broń, którą dostarczał do polskiej armii, za co został mianowany przez króla Władysława IV wojewodą chęcińskim. W Bobrzy w latach 1647 – 1648 odlano około 5000 kul do dział, a w roku 1657 – 6000. W 1658 roku król Jan Kazimierz wydał uniwersał:

Wszem wobec i każdemu z osobna, komu to wiedzieć należy, a mianowicie: pułkownikom, oberszterom, oberszterlejtnantom, rotmistrzom, kapitanom, porucznikom i wszystkim oficjerom i pieszym chorągwi polskiego i cudzoziemskiego narodu w jakimkolwiek zaciągu będącym oznajmiamy […], ażeby się żaden nie ważył w Bobrzy, Ćmińsku, Kołomaniu, Tumlinie i Zagnańsku stawać, stancyj wybierać, noclegów, pokarmów odprawiać ani najmniejszej krzywdy poddanym i rzemieślnikom tamecznym czynić, ponieważ ustawicznie dla nas armatę robią, a żadnej intraty pod ten czas nie biorą. Upewniamy przeto każdego, jeżeliby który przeciw temu naszemu uniwersałowi wykroczył […], iż za najmniejszą skargę surowie go sądzić i na gardle karać każemy a w niestaniu informować. Na co dla lepszej wiary, przy podpisie ręki naszej, pieczęć koronną przycisnąć rozkazaliśmy. Dan w Warszawie, dnia XX, miesiąca lutego, roku Pańskiego MDCLVIII

Oprócz uzbrojenia wyrabiano tu także siekiery, łopaty, rydle, kotły oraz stal na handel w postaci lasek i sztab. Duża produkcja wymagała dużej ilość opału, a to nie podobało się właścicielom okolicznych lasów – biskupom krakowskim. W 1660 roku biskup Trzebnicki wydał nakaz likwidacji wielkiego pieca w Bobrzy. Jan Gibboni wypełnił ten nakaz trzy lata później – po przebudowie pieca w Samsonowie i budowie nowego w Humrze.

W roku 1656 Bobrzę – podobnie jak wiele innych okolicznych wsi – spustoszyły oddziały szwedzkie. Najeźdźcy zrabowali cały majątek i żywy inwentarz. Od tego czasu nad Bobrzą pracowały tylko 2 fryszerki przerabiające żelazo z wielkich pieców w Humrze i Samsonowie oraz okolicznych dymarek. W roku 1662 wieś liczyła zaledwie 13 gospodarstw. Mieszkańcy cieszyli się spokojem zaledwie 40 lat – w 1702 roku wieś znów została ograbiona przez Szwedów. Dopiero za panowanie króla Stanisława Augusta Poniatowskiego w drugiej połowie XVIII wieku sytuacja zaczęła się poprawiać. Prawdopodobnie w 1775 roku został wzniesiony nowy browar, karczma i młyn. W 1709 roku zakłady hutnicze nad Bobrzą zostały wykupione przez biskupów krakowskich, a pod koniec XVIII wieku w Bobrzy, w miejscu dawnego wielkiego pieca pracowała tylko mała kowalicha.

Ruiny w BobrzyW roku 1824 w Bobrzy, około 1 km w górę rzeki od miejsca lokalizacji pierwszego wielkiego pieca, z inicjatywy Stanisława Staszica (w ramach jego planu uprzemysłowienia Królestwa Polskiego), rozpoczęła się budowa zakładu wielkopiecowego. Projekt Niemca – Fryderyka Lampego, wykładowcy Szkoły Akademiczno-Górniczej z Kielc, zakładał, że powstanie tu jeden z największych na ziemiach Królestwa Polskiego zakład hutniczy składający się z 5 wielkich pieców, które miały produkować około 180 tysięcy centarów surówki rocznie (tj. około 9 mln kg), 12 młotów, 3 pieców do prażenia rudy, 2 składów, 4 węgielni i giserni. Miechy podsycające ogień w piecach napędzane miały być kołem wodnym, dla potrzeb którego na Bobrzy budowano 12-metrową tamę. Ruda i opał do pieców ładowane miała być z muru, który zabezpieczał wzgórze, na którym planowano umieścić budynki huty. Mur ten stoi do dziś i ma wysokości 15 m, długości blisko 500 m i szerokości przy podstawie 5 m. Obok zakładu powstało osiedle fabryczne oraz baraki dla pracowników zakładu.

Budową kierował inżynier Jan Stahler. Do roku 1830 wykonano staw zapasowy wraz z kanałem górnym i dolnym, mur oporowy dla terenu fabrycznego, na którym stanęły 2 składy na rudę, 4 węgielnie, 3 piece do prażenia rudy i 10 budynków osiedla. Budowa miała zakończyć się w 1831 roku, jednak powódź 1828 roku i wybuch powstania listopadowego dwa lata później pokrzyżowały te plany. Przyczyniło się do tego również zastąpienie drewna wydajniejszym materiałem opałowym jakim był koks i węgiel. W latach 1833 – 1863 w budynkach zakładu wielkopiecowego działała gwoździarnia. W roku 1884 cały teren przestał być własnością Kieleckiego Urzędu Powiatowego i przeszedł w ręce prywatne. Jednymi z kolejnych właścicieli byli bracia Płazińscy, którzy urządzili tu tkalnię. Na potrzeby swojego zakładu wybudowali oni obok muru młyn, którego turbina podłączona była do prądnicy i w ten sposób zasilała maszyny tkackie. Po śmierci braci Płazińskich tkalnię przejął Skarb Państwa i przekazał ją Zakładom Dziewiarskim „Elekta” z Kielc. Młyn i część terenów został sprzedany Kieleckim Zakładom Wyrobów Papierowych, które utworzyły tu ośrodek rekreacyjno–wypoczynkowy działający dziś pod szyldem Federacji Związków Zawodowych Pracowników Automatyki i Telekomunikacji PKP.

Przez wiele lat ruiny w Bobrzy stały niezagospodarowane i niszczały. Dopiero w 2005 roku Wojewódzki Konserwator Zabytków w Kielcach wpadł na pomysł ożywienia obiektu. Gmina wykupiła teren od właścicieli prywatnych i rozpoczęto realizację przeobrażania ruin w nowoczesny obiekt turystyczno-rekreacyjny. W latach 2005 – 2006 udało się sfinalizować wykup gruntów, ogrodzić i uporządkować teren. Wykonano drewniane barierki zabezpieczające ścieżki przy wysokich piwnicach i koronie muru oraz ustawiono tablice ostrzegawcze i informacyjne wokół obiektu i przy drogach dojazdowych. Plany nowych włodarzy obiektu sięgają jednak dużo dalej. Zabytek ma zostać podświetlony, a po całym terenie wyłożone zostaną chodniki dla wygody zwiedzających. Na utrzymanie części zabytkowej zarabiać ma kompleks sportowo-rekreacyjny, w którym znaleźć się mają podziemne trasy w zakładowych piwnicach, taras widokowy na koronie muru, ścianka wspinaczkowa na murze, boiska sportowe, pole biwakowe, a być może również hotel lub pensjonat. Swoją koncepcję zagospodarowania terenu ma również Lokalna Grupa Działania „Dorzecze Bobrzy”. Jeśli uda się zrealizować te ambitne plany, wytyczyć szlaki turystyczne, którymi będzie można dotrzeć do obiektu pieszo lub rowerem oraz odpowiednią promocję, to już wkrótce, jeszcze niedawno niszczejące ruiny, mogą stać się jedną z największych atrakcji regionu.

 

Opracowano na podstawie:

  • Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków, Dokumentacja Historyczno-Architektoniczna Zakładu Przemysłowego w Bobrzy, Rejestr zabytków nr 89
  • H. Kmieć, Technika zbrojeniowa nad rzeką Bobrzą oraz w jej okolicach od XVI do XIX wieku, Kielce 1998
  • Koncepcja udostępnienia i zagospodarowania na cele publiczne zabytkowego zakładu wielkopiecowego w Bobrzy z monumentalnym murem oporowym, Pracownia projektowa COMPURBA, Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Kielcach, Kielce 2005
  • E. Kosik, R. Żelazny, W miedzianogórskiej gminie Monografia historyczno-gospodarcza gminy Miedziana Góra, Urząd Gminy Miedziana Góra, Kielce 2001
  • J. Mityk, W Góry Świętokrzyskie, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1995
  • M. Starz, Dąb Bartek, Zagnańsk i okolice, Agencja wydawnicza JP, Kielce 1998

 

 

Google Map

 

Prawa autorskie

Logo serwisuWszelkie prawa do zamieszczanych w serwisie zdjęć i tekstów należą do ich autorów. Wykorzystanie do celów druku i kopiowanie na inne strony internetowe zdjęć i tekstów zamieszczonych w serwisie możliwe jest jedynie po otrzymaniu pisemnej zgody autora.

Kontakt z serwisem

Chcesz skontaktować się z autorem tekstu, masz swoją ciekawą propozycję, która może wzbogacić serwis swietokrzyskie.org.pl lub zauważyłeś gdzieś błąd w tekście? Daj nam o tym znać. Na Wasze maile postaramy się odpowiedzieć jak to tylko będzie możliwe, jednak w terminie nie dłuższym niż 24 godziny.

kontakt@swietokrzyskie.org.pl

Jesteś w: Start Warto zobaczyć Zabytki Zakład wielkopiecowy w Bobrzy